تبلیغات
ایران سراى امید - نگرشی روان شناختی به بلوغ دختران
ایران سراى امید
وبلاگى براى همه ایرانیان، دانلود موسیقی، فروشگاه اینترنتی









 

 

 

 





نگرشی روان شناختی به بلوغ دختران

 

بلوغ مرحله­ای بحرانی است كه در گذر از این دوره، زیربنای زندگی بزرگسالی فرد پی‌ریزی می‌شود. در همة مناطق جهان، با در نظر گرفتن شرایط طبیعی و اجتماعی، دختران زودتر به بلوغ طبیعی می‌رسند، لذا بین دختران و پسران در آغاز بلوغ تفاوت چشمگیری به چشم می‌خورد. شناخت تغییرات جنسی، روحی و اجتماعی این برهة حساس از زندگی دختران حائز اهمیت است. بدین لحاظ، این نوشتار با روش مطالعه اسنادی به آسیب­شناسی بلوغ دختران پرداخته و ناهماهنگی سرعت رشد بلوغ جسمی ـ جنسی با بلوغ فرهنگی ـ اجتماعی و مشکلات اجتماعی این دوره را مورد توجه قرار می­دهند. مطابق نتایج این پژوهش، مناسب­ترین شیوه­های مواجهه با بحران این دوره، رویکرد فرهـنگی ـ تربیتی و ارائه آموزش­های غیررسمی به خانواده­ها می­باشد

 

1) مقدمه و طرح مسأله

در طول زندگی یك فرد وقایعی رخ می‌دهد كه از اهمیت خاصی برخوردار است و به عنوان نقطة عطفی در زندگی از آنها یاد می‌شود. بلوغ یكی از این وقایع است. بلوغ دوره‌ای مابین كودكی و بزرگسالی است که در این دوره تغییرات دینامیك در مغز و غدد بدن، باعث تغییرات جسمانی، روانی و رفتاری در فرد می‌شود.

هنگامی كه سخن از بلوغ به میان می‌آید، توجه ما بیشتر به غرایز جنسی، تغییرات فیزیولوژیكی و... معطوف می‌شود كه نشانگر آغاز زندگی جنسی، امكان بارورسازی و بارور شدن است. از میان این تغییرات، می‌توان از ازدیاد سرعت رشد، پیدایش صفات ثانوی جنسی و به‌طور كلی، دگرگونی در شكل ظاهری بدن نام برد. افزون برآنچه گفته شد، بلوغ، تصاویر دیگری را نیز در ذهن مجسم می‌كند كه گویای تغییراتی است كه در این دوره امكان وجود می‌یابند.

مهارت­هایی كه نوجوان باید در این دوره در آنها تسلط یابد به قدری دشوار است و انتخاب­هایی كه با آنها مواجه می‌شود به قدری متنوع است كه بسیاری از مشكلات روانی، بیماری­های عفونی، ازدواج­های ناموفق، حاملگی‌های زودرس و مخاطره‌آمیز، صدمات و مرگ و میر مادر و كودك و در نهایت مشكلات عدیده جسمی و روحی، ریشه در این دوران دارد.

در سراسر جهان، تكالیف اساسی این دوره بسیار مشابه‌اند؛ نوجوان باید بدن بالغ خود را بپذیرد، شیوه‌های تفكر بالغ را فراگیرد، استقلال عاطفی و مالی كسب كند، روش­های پخته‌تر برقراری رابطه با همسالان هر دو جنس را بیاموزد و هویتی مستقل تشكیل دهد.

در همة مناطق جهان با در نظر گرفتن شرایط طبیعی، فرهنگی و اجتماعی، دختران زودتر از پسران به سن بلوغ می‌رسند و فعالیت جنسی و تغییرات جسمی در آنان قبل از پسران آغاز می‌گردد؛ لذا در آغاز بلوغ، بین دختران و پسران تفاوت چشمگیری به چشم می‌خورد. این تغییرات و كثرت تنوع آنها، پرسش­هایی را برمی‌انگیزد: «نوجوانی چیست؟»، «انواع بلوغ کدامند؟»، « کدام عوامل در بلوغ دختران مؤثرند؟», «تغییرات مختلف و آسیب­های این دوران برای دختران چه می­باشد؟» و... .

از آنجا كه بهداشت بلوغ دختران نه تنها برای آنان و خانواده، بلكه برای كل جامعه و نسل آینده ضروری می‌باشد، بنابراین برای پیشگیری از مشكلات بلوغ و تأمین سلامت و آینده دختران به عنوان مادران فردا باید نیازهای این سن حیاتی و بحرانی را شناخته و خدمات ویژه‌ای را برای آنان در خانواده و جامعه تدارك دید.

2) حوزه مفهومی

1-2) نوجوانی

دوران نوجوانی از پویاترین مراحل زندگی یک فرد می­باشد. در این دوران، همزمان با تغییرات جسمانی، تغییرات روانی و رفتاری ویژه‌ای نیز به‌طور طبیعی بروز می‌كند. از جمله این تغییرات می­توان به تغییرات خلق و خوی؛ اختلال خواب؛ بروز احساسات عاطفی؛ حس استقلال‌طلبی؛ سرگردانی و بارور شدن برخی از استعدادها و خلاقیت‌های ویژه؛ حس كنجكاوی نسبت به جنس مخالف و شكل‌گیری ارزش ها و باورهای فكری و اعتقادی اشاره نمود.

2-2) بلوغ و بحران بلوغ

از نظر لغوی، بلوغ در فرهنگ فارسی به معنای «رسیدن» و «رسیدن به سن رشد»، «مرد شدن»، «زن شدن»، «رسیدگی و پختگی و به حد كمال رسیدن» آمده است.

امّا از نظر علمی، منظور از «بلوغ یا نوجوانی»، رشد و بلوغ در كلیة جنبه‌ها اعم از فیزیكی، عقلی و اجتماعی است. به همین جهت، این واژه نسبت به واژه‌های «بلوغ جنسی» كه مفهوم بسته‌تری دارد و «جوانی» كه دارای مفهوم وسیع‌تری است، رجحان می‌یابد. طول مدت نوجوانی در جوامع گوناگون یكسان نیست. به طور كلی، با در نظر گرفتن دوران پیش از «بلوغ جنسی» که رشد، سرعت نسبی بیشتری می‌یابد و دورة پیش از «كمال عقلی» كه رسیدن به آستانه بزرگسالی است، می­توان گفت که دورة نوجوانی از 12 سالگی تا تقریباً 21 سالگی به درازا می‌كشد (احدی و محسنی، 1380: صص 12-11).

واژة "Crise" به معنی بحران، از واژة یونانی "Krisis" مشتق شده است و به تغییرات قاطعی اطلاق می­شود كه در جریان یك تحول پیش می‌آید و نمایانگر دگرگونی­های عمیق است.

در روان‌شناسی، منظور از بحران دورة بلوغ، پذیرش ضمنی ویژگی­ها و شرایطی است که از جمله آن تغییرات ناگهانی و مهم در ارگانیسم؛ ذوق و علائق؛ نگرش و احساس؛ ارتباط با دیگران و به طور خلاصه بروز تغییرات در تــمامی نمــودهای كــردار و رفتار می­باشد که موجب بروز مشكلات جدیدی می­شود که عدم سازگاری نوجوان با محیط را به دنبال دارد.

این شرایط، مرحله انقلابی و مشكل­زای رشد را تشكیل می‌دهد كه به طور مشخص از مراحل دیگر، مجزاست.

3) اهمیت بلوغ دختران

روانشناسانی چون استانلی هال، بلوغ را تولد جدید و مرحله انتقال دانسته‌اند؛ زیرا فرد از دوران كودكی به دوران بزرگسالی انتقال می­یابد و در این راستا تمایلات و ذوق های او تغییر می­کند، به‌طوری كه نوجوان وارد دنیایی می‌شود كه در آن تكامل یافته‌ترین خصایص انسانی ظاهر می‌شود. از آنجا که فرد در این مرحله حیات، شور و هیجان بسیاری را احساس می‌كند، برخی آن را «دوران واسطه‌ای» نامیده‌اند؛ به این معنا که این دوران واسطه بین كودكی و جوانی است. دختران در دوران نوجوانی كیفیت خاصی را در حیات خویش پذیرا می‌گردند و این احساس به آنها دست می‌دهد كه زنی كاملند (serdula, 2001: pp 40-50).

دوران بلوغ به گفته «موریس دبس» دوران هیجان و آشفتگی است. یكی از مشكلاتی كه در این سن برای دختران بوجود می‌آید مشكل تطبیق است. آنهایی كه آمادگی لازم را برای ورود به این مرحله نیافته‌اند، نمی‌دانند چگونه باید زندگی كنند تا دیگران درباره آنها تصور كودكی ننمایند. لذا كمتر افرادی هستند كه بتوانند به آسانی و بدون راهنمایی والدین و مربیان، خود را با محیط خانواده و جامعه سازگار نمایند.

همچنین بیداری غریزه در مواردی ممكن است نوعی بهت زدگی و گیجی را برای دختران پدید آورد كه آنان را دچار اضطراب و ناامنی كند و این خود عامل دیگری برای دشواری در تطبیق است. از سوی دیگر در این دوران، دختران با دریافت­های جدید به صورت بحران، آشنا می‌شوند. به گفته صاحب نظران روانشناسی، نخستین قاعدگی، كیفیتی است كه ناگهان دختر را با مسائل زنانگی روبرو می‌كند. پذیرش یا رد این كیفیت، موضوعی است كه به چگونگی رشد فعلی و درک مفهوم زن بودن در ذهن او بستگی دارد. همچنین در مواردی نوع دریافت­های فرد از زندگی با ابهاماتی همراه می‌گردد که در نتیجه آن، شخص قادر به تمییز واقعیت از توهم نیست. لذا زندگی خود را بر مـــبنای ایده‌آل­ها و آرزوها پایه­گذاری می­کند و ممكن است شرایطی برای خود ایجاد نماید كه دشوار باشد.

نکته حائز اهمیت این دوران این است كه سرعت رشد در تمام ابعاد هماهنگ نیست. به عنوان مثال، ممكن است تحول ذهنی ـ عاطفی فرد با سرعت رشد جنسی وی همگام نباشد و حتی برعكس. رشد عاطفی ـ ذهنی برخی از دختران نوجوان نیز در این دوران دچار وقفه و اشكال ‌می­شود. ناهماهنگی میان سرعت رشد جنسی و جسمانی و كندی رشد عاطفی ـ ذهنی و عقلی، عدم تعادل خطرناكی را به وجود می‌آورد كه تعارض‌ها، كردارهای خلاف اجتماع و به‌طور كلی واكنش‌های نوجوانان بزهكار از پیامدهای آن می­باشد. از آنجاییکه دختران، در مسیر رشد و تكامل خود بعد از گذر از دوران كودكی و طی دوران بلوغ در تلاطم انواع نگرانی­های فردی و اجتماعی و مشكلات جسمی خاص قرار می‌گیرند؛ عدم حمایت و راهنمایی آنها ضربه‌های جبران ناپذیری را به آنان وارد خواهد نمود.

4)تغییرشناسی بلوغ دختران

1-4) تغییرات جسمی

بلوغ جسمی، فرآیند شگفتی است مشتمل بر یك رشته تغییرات هورمونی در بدن و مغز نوجوان. اگرچه بسیاری از مردم، بلوغ را دوره‌ای می‌شناسند كه با اولین قاعدگی دختر شروع می‌شود، ولی این واژه با كل توالی رشد ـ شامل بلوغ زایشی و بلوغ جنسیتی ـ ارتباط دارد. نشانگان فیزیكی بلوغ دختران افزایش رشد؛ بزرگ شدن سینه و رشد موهای زیر بغل و بخش­های دیگر بدن است كه در نتیجه فعال شدن غدد برون­ریز در آن مناطق ظاهر می‌شود. اولین قاعدگی در پایان این فرآیند صورت می‌گیرد. كل این توالی حدود چهار سال یا چهار سال و نیم طول می‌كشد، اگرچه بعضی از دختران خیلی زودتر به بلوغ می‌رسند.

در سن یازده سالگی، سطح دو هورمون به نام گنادوتروپین‌ها- ‌LH ، هورمون جسم زرد و FSH هورمون محـرك فولیكول- كه تخمدان­ها را تحریك می‌كنند، افزایش می­یابد و منجر به تولید استروژن و تستوسترون می‌شود. استروژن موجب رشد سینه، استخوان و توزیع چربی در جنس مؤنث می‌شود و تستوسترون سبب تحریك جنسی و افزایش ترشح غدد می‌گردد.

مدتی طول می‌كشد تا تخمك‌گذاری به طور منظم صورت ‌گیرد. در این زمان، عادات ماهیانه دختر، معمولاً بدون تخمك‌گذاری است و می‌تواند غیرمنظم و شدید باشد. 25تا 50 درصد دختران برای 4 سال اول قاعدگی، دوره‌های بدون تخمك‌گذاری دارند.

عوامل گوناگونی در عملكرد غده هیپوفیز و هیپوتالاموس و در نتیجه زمان شروع قاعدگی تأثیر می‌گذارند. این عوامل می‌توانند هیجانات و باورهای قوی، ساختار بدن، رژیم غذایی، پویایی خانوادگی و ضمناً ساختار ژنتیكی باشند. شروع دوران بلوغ در دختران بسیار متفاوت است، در بعضی افراد بسیار زودتر و در برخی دیرتر است (نورتراپ، 1385: صص46- 48).

2-4)تغییرات روحی ـ روانی

تغییرات روانی در دورة نوجوانی هستة اصلی رفتارهای دوران بلوغ است. «ایان دوكیستامبرگ» این دگرگونی­ها را تحت عنوان «هویت» و «همانندسازی» به بحث گذاشته و نقش آنها را در بازسازی شخصیت نوجوان مدلّل ساخته است. او نشان می‌دهد كه دگرگون شدن درون از اشكالاتی ناشی می­شود كه نوجوان با خود و با دیگران, به خصوص از لحاظ هضم و تثبیت درونی تصاویر والدین، پیدا می‌كند (Tanner, T.M,2003: P 315).

رفتارهای سنین بلوغ را با توجه به مقیاس‌های روانی خاص، تحت عناوین مختلف نامـگذاری نموده­اند. به عنوان مثال، دورة نوجوانی به ترتیب به «سن تضادها»، «سن گروه­ها»، «سن تخیل و رؤیا» و «سن مشكلات و مسائل» تقسیم شده است.

براساس نظریة «دبس» می‌توان دو دوره را در تحولات نوجوانی مشخص نمود. دورة اوّل با طغیان و عصیان علیه محیط خانوادگی و به‌طور كلی قدرت بزرگسالان آشكار می‌شود. در طی این دوره، نوجوان با توسل به نفی، طرد ارزش­ها و با نشان دادن تعارض و پرخاشجویی و با یك نوع خودنمایی چشمگیر، موجودیت خود را به اثبات می‌رساند. در جریان دورة دوّم، این تحولات و طغیان‌ها شكل می‌گیرند و مقدمة نظم و ترتیب بعدی می‌شوند. به همین طریق نیز از حدود 16 سالگی به بعد، زمان تعمق و تفكر و پرورانیدن وجود درونی فرا می‌رسد و خودنگری در این هنـگام شـدت بیـشتـری پیـدا می‌كند (Debess,M, 2000: pp 287-302).

در این دوران، دختر به دنبال هویتی است كه خود را در مقابل آن متعهد سازد. همان‌گونه كه مغز به دنبال الگوهایی است كه بتواند خود را به قبول آن متعهد نماید؛ دختر نیز آگاهانه یا ناآگاهانه، خود را برای انتخاب­های مهم در بزرگسالی آماده می‌كند. همسر یا شغلی انتخاب می‌كند كه بازتاب كسی است كه او می‌خواهد باشد یا در آینده بشود. دختری كه آزادی نسبی و امكانات تقریباً نامحدود دوران كودكی را پشت سر می‌گذارد، ممكن است این فرآیند را قدری هراسناك بیابد، چون ناگزیر باید انتخاب نماید و مسئولیت بالاتری را در مقابل آنها به عهده گیرد. هر چند در این دوره، تحمل درد و رنج و نوسان خلقی امری طبیعی است؛ ولی میزان این درد و ناراحتی بستگی به خلق‌وخو و در دسترس بودن الگوهایی دارد كه می‌توانند از شخصیت جدید او حمایت كنند.

در آغاز دوره نوجوانی، دختر به دنبال اعتبار بیرونی برای امیدها و رؤیاهای عمیق خود به عنوان یك زن می‌باشد و وقتی آنچه را می‌خواهد پیدا نمی‌كند، طبیعتاً خشمگین، هراسناك یا نومید می‌گردد و این یكی از دلایل انقلاب جوانی است. این پیامدی طبیعی است. وقتی آرزوها، خواسته‌ها و امكانات نامحدود دختر به صورت آشکارا و سریع تبدیل به محدودیت­ها و سازگاری­هایی مشابه زندگی والدین یا سایرین می­شود به دلیل عدم رشد مغز نمی­تواند سختی‌ها را تحمل كند و به­طور منطقی با واقعیت­ها، مسئولیت­ها و فشارهای بزرگسالی مواجه گردد.

بنابراین، اگر به هیجانات دختر اعتبار داده نشود و در مسیر مشخصی هدایت نگردد، ممكن است نومیدی، خشم و اضطراب او بر حسب خلقیاتی كه دارد به راه های زیر كشانده شود:

- افسردگی، بدخلقی، بیماری جسمی و؛

- رفتارهای خود مخرب نظیر استفاده از مواد مخدر و ... ؛

- عناد و دشمنی نسبت به والدین، دوستان و... .

البته اكثر دختران به نقطه هیجانی ثابتی می‌رسند و در اواسط یا اواخر نوجوانی آرام می‌شوند (نورتراپ، 1385: صص 52-51).

3-4) تغییرات ذهنی- عقلی

بررسی­های به عمل آمده نشان می‌دهند که در دوره بلوغ، رشد ذهنی دختران افزایش می‌یابد. دختران در این دوران، از لحاظ ابزار ذهنی به حداكثر تحول عقلی خود می‌رسند و می‌توانند كاملاً عملیات ذهنی را انجام دهند. نوجوان از این كه صاحب فكر، رأی و نظر است و می‌تواند ادراك كرده و تمییز و تشخیص دهد، بسیار لذت می­برد. او به خوبی می‌تواند فضاهای منطقی را دریابد و خوب و بد را از هم تمییز دهد. از آنجایی که نوعی هماهنگی بین توانایی­های ذهنی و عملی او به وجود آمده است می‌تواند به سادگی در مورد كارهایش استدلال كند. البته یك دختر در سنین 11 تا 15 سالگی به طور متوسط معادل 2 سال از یك پسر همسن خود به لحاظ رشد فکری جلوتر است. استعدادهای دختران در این سن براساس رغبت­ها و ذوق­هایشان، جهت‌گیری خاصی پیدا می‌كند و در نتیجه فرد به یكی از كارها یا فعالیت­های فنی و هنری و ... علاقمند می‌شود. همچنین از لحاظ رشد فكری، مرحله انضمامی را پشت سر گذاشته و در آستانه تفكر انتزاعی قرار می‌گیرد؛ یعنی دارای قدرت تفكر گردیده و می‌خواهد خود را از واقعیت­های محسوس و ملموس دوران كودكی رها سازد. او می‌خواهد باورها و اعتقادات خود را دوباره بازسازی نموده و آنها را از روی استدلال و دلیل قبول كند، بنابراین ممكن است در بعضی از مسائل شك كند. در برخی موارد نیز، افراط در عواطف، تجسم و تخیل قوی، وجود استدلالات نسنجیده و عدم تجربه كافی، كیفیت ذهنی ویژه‌ای به نوجوانان می‌بخشد كه موجبات قالبی اندیشیدن وی را فراهم می­آورد (shure.M.B, 2002: PP167-188).

4-4)تغییرات اجتماعی

«اریكسون»، روانشناس معروف، معتقد است؛ عمده‌ترین تكلیف یك نوجوان، حل بحران هویت در برابر سردرگمی نقش است. نوجوان برای رسیدن به هویتی كم و بیش با ثبات، باید نیازها، آرزوها و توانایی­های خود را به شكل تازه‌ای سازماندهی كند تا از این طریق بتواند خود را با انتظارات موجود در جامعه وفق دهد. لذا یكی از شیوه‌های اجتناب از سردرگمی و ابهام هویت، پیوستن به گـروه­ها یا «دار و دسته‌های» همسن است. او همچنین معتقد است كه دختران زودتر می‌توانند با دیگران روابط صمیمی و عاطفی برقرار كنند، در حالی كه پسران دیرتر به این قابلیت دست می‌یابند (papalia & et al,2000: p 342).

بنابراین مرحله بلوغ اجتماعی دختران از سنین 13 و14 سالگی آغاز می‌شود. مرحله‌ای كه به گفته موریس دبس: «او با شور تمام به نسل­های قبل از خود فشار می‌آورد تا در زیر اشعه خورشید، جایی برای او باز كنند» (Debess, 2000: PP 140-145).

آنان عملاً وارد دنیای روابط و معاشرت­ها می‌شوند و حساسیت‌شان در رابطه با داشتن دوستان باعث می‌شود خود را با ذوق و سلیقه گروه هماهنگ كنند و به تقلید از آنان بپردازند. نوجوان در این مرحله، دوست دارد زندگی گروهی داشته باشد اما در كنار آن سعی دارد افراد همرنگ و همراز را بیابد تا بتواند به طور كامل با آنها روابط دوستی و محبت برقرار كند. بدین ترتیب، زندگی اجتماعی او گسترش می‌یابد. هم چنین او در شرایطی است كه می‌تواند موضع اجتماعی خود را تغییر دهد و اگر اعتراض و انتقادی نسبت به جمع و شرایط آن داشته باشد آن را به صورت فاصله گرفتن نشان دهد یا در مواردی از بی‌اعتنایی نسبت به دیگران سر در آورده و با آن مقابله كند (قائمی، 1373: صص 326-325).

5) بلوغ زودرس و دیررس دختران

تأثیر روانی‌ ـ اجتماعی بلوغ در هر فرهنگ، ماهیت خاصی دارد. با این وجود در اكثر جوامع معاصر، چگونگی آهنگ بلوغ در روحیه نوجوانان تأثیر عمیقی به جا می‌گذارد. به دلیل اهمیت این مسئله، روانشناسان در این زمینه بررسی­های زیادی به عمل آورده‌اند كه در ادامة این بحث به ذكر مختصری از نتایج این بررسی­ها می‌پردازیم.

جنبه‌های مثبت و منفی تأثیر بلوغ زودرس و دیررس در میان دختران چندان روشن نیست. آنچه مسلم است این است که برخلاف پسران، بسیاری از دختران تمایلی به بلوغ زودرس ندارند، بلكه خواهان آنند كه بلوغ به موقع داشته باشند
(
papalia, 2000: pp 313-316).

شواهد نشان می‌دهد دخترانی که بلوغ زودرس داشته­اند، درون گراتر و خجالتی‌ترند و از رفتار اجتماعی ضعیف‌تری برخوردارند و مقام­های رهبری كمتری كسب می‌كنند. نتایج برخی از پژوهش­ها نشان می­دهد این دختران، عزت نفس پایین‌تری دارند و نسبت به جثه‌شان از نگرشی كم و بیش منفی‌تر برخوردارند (Ibid).

تصویر زن، در اغلب جوامع، شمایل دخترانه‌ای است كه از رشد دیررس برخوردار است و «تصویر بدنی» دخترانی كه به موقع یا زودتر بالغ می‌شوند، كمتر خوشایند است (Alsaker, 2000: PP 37).

گاهی نیز نگرش­های خاصی در مورد این دختران به وجود می‌آید. به طور مثال، بسیاری از والدین و معلمان، آنها را بدون دلایل كافی از لحاظ جنسی فعال‌تر می‌پندارند و به همین دلیل، ممكن است در مورد آنها سخت‌گیری­ها و محدودیت­های بیشتری اعمال كنند. ممكن است این­گونه دختران دریابند كه بیشتر مورد توجه دیگران قرار می‌گیرند و برای خنثی كردن جلب توجه اطرافیان، رفتارهای خاصی انجام ‌دهند. به عنوان مثال، ایشان در میان جمع، كفش‌های تخت می‌پوشند و خمیده راه می‌روند.

از جانب دیگر، رویا‌رویی این دختران با مسائل یاد شده به آنها كمك می‌كند تا با مشكلات آتی زندگی بهتر كنار آیند. به عبارت دیگر، علی­رغم آنکه دخترانی كه بلوغ زودرس دارند تا حدودی گوشه‌گیرتر و درون‌گراتر می‌شوند، ولی به‌تدریج از دورة راهنمایی به بعد، محبوبیت بیشتری كسب می‌كنند و در بسیاری موارد، توسط دختران دیگر به‌عنوان الگو (برای همانندسازی) انتخاب می‌شوند. دخترانی كه بلوغ دیررس دارند همانند پسران دارای بلوغ دیررس، در مورد رشد جسمانی خود دچار اضطراب و نگرانی می‌شوند. هرچند تأثیر روانی بلوغ زودرس در دختران نوجوان به شدت پسران نیست و لیکن در مجموع می­توان گفت نتیجه‌گیری دختران نوجوان در مورد ظاهرشان، شدیداً عزت نفس و سلامت روانی آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد (Mendelson, 1999: pp 321-340).

6) آسیب­شناسی بلوغ دختران

1-6) اختلالات عاطفی ـ روانی

ـ افسردگی و اضطراب

برخی از دختران در نوجوانی به علل گوناگونی دچار مسائل هیجانی می­شوند. یكی از این عوامل, ترشح هورمون هاست. افزایش چشمگیر سطح استروژن و سایر هورمون های مخصوصِ این مرحله از زندگی به گونه‌ای حیرت‌انگیز بر کنش­های نوجوان تأثیر می‌گذارند؛ به گونه‌ای كه حتی دخترانی كه خود را با این دوره حساس تطبیق داده‌اند، گاه بداخـلاق و پرخاشگر می­شوند.

عامل دیگر، استرس­های جدید و بی‌شماری است كه ناگهان نوجوانان خود را با آن روبرو می‌بینند. دكتر «هودا آكیل»، رئیس مؤسسه پژوهش سلامت روانی دانشگاه میشیگان در پژوهشی پیرامون رابطه میان استرس، مداربندی مغز و افسردگی به این نتیجه رسید كه بهترین روش برای فعال كردن سیستم تنش، موقعیت اجتماعی است.

برای تعدادی از دختران، تقلیل و تغییر شكل مداربندی مغز در این دوره، ممكن است به اختلالات شخصیتی و خلقی منجر گردد. باید به خاطر داشت كه این مسائل به طور ناگهانی ایجاد نمی­شود، بلكه تلفیقی از عوامل ژنتیكی، محیطی، پرورشی و تجربی (همانند هورمون‌ها) سبب بروز مشكل می‌شوند. البته خلق و خو نیز در این میان نقش مهمی ایفا می‌كند؛ به عنوان مثال، تعدادی از دختران به طور ذاتی در مقابل استرس مقاوم‌ترند.

برخی از دختران نیز به كمك خارجی نیازمندند. ممكن است وضعیت هیجانی آنها تحت تأثیر عواملی ابتدایی نظیر كم­خوابی قرار گرفته باشد. البته زمانی كه نوجوانان احساس ثبات و پایداری می‌كنند و فراز و نشیب‌های انطباق و سازگاری فروكش می‌كند، نیمی از دختران مبتلابه این مسائل، قادرند به تنهایی بر این نوسانات هیجانی غلبه كنند؛ با این وجود، فقط زن بودن كافی است كه خطر اختلالات شخصیتی و خلقی را افزایش دهد. دختران، دو برابر پسران، افسردگی را در جوانی تجربه می‌كنند. مطالعات نشان داده كه 20 تا 30 درصد زنان در مقابل 10 تا 15 درصد مردان، در دورانی از زندگی، مشكل بالینی مهمی نظیر افسردگی یا اضطراب را پشت سر می‌گذارند. هر دختر نوجوانی ممكن است مستعد افسردگی یا اضطراب باشد؛ لذا دختران باید جسم وذهن خود را برای بیان ترس، خشم، غم، عشق و شادی آماده نمایند و اگر یاد نگیرند ماهرانه به افكار و هیجانات خود گوش دهند و از آنها به‌ عنوان سوخت برای تغییر و رشد استفاده كنند، به احتمال زیاد به افسردگی، ترس و اضطراب شدید، اختلال شخصیتی و بیماری­های جسمی مبتلا می­شوند (نورتراپ، 1385: صص 91-86).

ـ انزوا و تنهایی

دورة بلوغ، مرحلة انسجام هویت است. هنگامی كه هویت به اندازة كافی انسجام یابد، امكان ایجاد یك نوع صمیمیت واقعی با دیگران فراهم می‌شود. صمیمیت در زمینة دوستی یا خواستن خواسته‌ها و آرمان­های یكسان یا هر زمینة دیگر، هم جنبه‌ای روانی‌ ـ‌ اجتماعی دارد و هم گونه‌ای از درآمیختن با دیگری است. در تركیب با دیگری، هویت‌ها در یكدیگر حل نمی‌شوند و هر یك موجودیت خود را حفظ می‌كنند. البته گاه پیش می‌آید كه نوجوان نمی‌تواند تجربه‌ای درونی از صمیمیت داشته باشد. به عبارت روشن­تر، فرد نمی‌تواند «صمیمی» باشد. در این گونه موارد ممکن است فرد از تصور تجربة صمیمیت با دیگری دچار اضطراب و تشویش شود و یا اینكه ذاتاً توانایی صمیمی شدن با دیگران را نداشته باشد. در این حالت، به ناچار روابط شخصی با دیگران شكل قالبی به خود می‌گیرد كه احساس تنهایی و انزوای عمیق، نتیجه‌ای از آن است (cf.Ericsson, 1999).

در این رابطه نیز دختران در سنین بلوغ رغبتی به انزوا پیدا می‌كنند. گاهی ساعت‌ها تنها می‌مانند و در تنهایی در افكار دور و دراز خود غرق می‌شوند. آنان لذت تنهایی و در خود فرو رفتن را در خود كشف كرده‌اند. پیش از این نیز شادی ها و ملال ها داشته‌اند، امّا آنها را خیلی زود به دست فراموشی سپرده‌اند و حالا دوست دارند به احساسات تلخ و شیرین خود برگردند تا طعم شیرین شادی­ها و یا تلخی اندوه‌هایشان را بچشند.

ـ رؤیاها و تخیلات

شكفتگی تفكر دختران نوجوان با رشد تخیل، شكفته شدن عواطف و زندگی احساسی بسیار قوی، همزمان است. همزمان بودن این امور تا حدودی می‌تواند توجیه كنندة سیستم‌های موجود در انطباق نوجوان با واقعیت باشد.

واقعیت برای او در بردارندة مشكلات فراوان است، احساس می‌كند دیگران او را به درستی نمی‌فهمند و تمامی تلاش­هایی را كه برای اثبات وجود خود انجام می‌دهد، نفی می‌كنند و هر لحظه او را به موقعیت غیرمستقل بازگشت می‌دهند. بنابراین می‌كوشد به كمك تخیل، كمبودها را جبران كند؛ امّا هر گاه فاصلة میان رؤیا و واقعیت از میان می­رود و واقعیت در رؤیا حل می­شود، رابطه او با دنیای خارج نیزمختل می­گردد و این امر یكی از خطراتی است كه دختران را در دورة بلوغ تهدید می‌كند. گاهی نیز به جای آنكه احساس كمبود در رؤیا جبران شود در واقعیت جبران می‌گردد. در این­گونه موارد فرد به سمت عمل­گرایی تمایل می­یابد. این «انتقال به عمل» مكانیسمی است كه اغلب در بزهكاری­های نوجوانی دیده می‌شود (احدی و محسنی، 1380: ص 138).

بنابراین، دختران به كمك تار و پود خیال برای خود دنیای رؤیایی می‌سازند. محتوای این­گونه رؤیاپردازی­ها برحسب علایق نوجوان و محیط تربیتی‌اش متفاوت است؛ گاهی دختر نوجوان آن­چنان محبوس رؤیا و تخیل است كه تخیل برایش از واقعیت، واقعی‌تر می‌شود؛ به داستان‌سرایی می‌پردازد؛ كوچكترین جزئیات عشق را كه تنها مخلوق ذهن اوست برای دوستانش شرح می‌دهد و انتظار دارد آن را بپذیرند. این نیاز گاه آن چنان شدت می­یابد كه نوجوان برای خود نامة عاشقانه می‌نویسد و آن را به دیگران نشان می‌دهد. بنابراین، حفظ تعادل یا پیدا كردن میزانی درست از واقعیت و تخیل برای او مشكل است. از سوی دیگر، این تخیلات رمانتیك برای یك رشد طبیعی و مـوزون در جـهت «زن شـدن» و زندگی عاطـفی و مـعنوی ضـرورت دارد (cf.Deutsh, 2004).

2-6) مشكلات اجتماعی

- دوستی با جنس مخالف

در آغاز بلوغ، علاقه به جنس مخالف به‌عنوان یك نشانه طبیعی در دختران پدیدار می‌شود و هیجان‌های گوناگونی را در وجود نوجوان برمی‌انگیزد. این كشش تند كه برآیند بیداری میل جنسی و رشد عاطفی است، باعث می‌شود كه بعضی از آنان به افرادی از جنس مخالف نزدیك شده و دور از چشم والدین با یكدیگر به گفت‌وگوهای صمیمانه بپردازند یا قرارهای عاشقانه بگذارند. «دونالدگریدانوس» در كتاب «مراقبت از نوجوانان» كه به‌وسیله انجمن طب اطفال آمریكا انتشار یافته، می‌نویسد: «روان‌شناسان ثابت كرده‌اند كشش به جنس مخالف پدیده‌ای طبیعی است. ولیکن بررسی‌های فراوان نشان داده است كه اگر این كشش به برقراری تماس و رابطه با فرد یا افـرادی از جنس مـخالف كشیده شود، دخـتران نوجوان در گردابی از ناراحتی­های عاطفی، درگیری‌های خانوادگی، افت درسی و مشكلات اخلاقی و اجتماعی فرو خواهند رفت». گریدانوس در مورد علاقه به جنس مخالف در نوجوان مواردی را متذکر می­شود:

? عوامل اجتماعی در شكل‌دهی نحوه روابط نوجوان‌های پسر و دختر نقش تعیین كننده‌ای دارند و این امر تنها براساس میزان هورمون‌ها نیست.

? نوجوان‌ها باید برای رسیدن به آسایش و شادمانی بررفتار جنسی خویش كنترل و تسلط داشته باشند و محدودیت‌ها و قانون‌های اخلاقی جامعه را بپذیرند.

? گاهی نوجوانانی كه هنوز چگونگی كنار آمدن با نیروی جنسی را یاد نگرفته‌اند، از روی سادگی و بی‌تجربگی، خود را در موقعیت اجتماعی خاصی قرار می‌دهند كه احتمال بهر‌ه‌برداری جنسی از آنها را زیادتر می‌كند و احتمال تجاوز در قرارهای عاشقانه روزبه‌روز بیشتر می‌شود.

بنابراین از دیدگاه روانشناختیِ میان فردی نیز، چون ارتباط و دوستی با جنس مخالف فاقد شرایط یك ارتباط سالم می‌باشد و ویژگی­های لازم در مؤلفه‌های آن رعایت نمی‌شود، ارتباطی شكست خورده و مقرون به آسیب است و تا زمانی كه به یك تعهد طرفینی همراه با رعایت آداب و شرایط اخلاقی و دینی منتهی نشود، باید از آن سخت اجتناب ورزید (جولیاتی، 1379: صص 45-40).

- انحرافات جنسی

فرا رسیدن بلوغ جنسی، تغییرات هورمونی ـ مخصوصاً تولید آندروژن‌ها در نوجـوانان هر دو جنس را افزایش می‌دهد. لذا این احتمال وجود دارد كه آنها برای رهایی از تنش‌های آن دست به حالت خود ارضائی، همجنس دوستی و خطر ارتباط با جنس مخالف بزنند. تحقیقات «كینزی» نشان داده است که حداكثر این لغزش‌ها در سنین 15-13 سالگی روی می­دهد و در صورت كنترل، بعدها كمتر بروز می‌كند. این انحرافات ریشه روانی دارند، ولی بعدها به‌صورت جسمانی درآمده و زمینه‌ساز عوارض ناگواری در جنبه‌های جسمی، روانی و عاطفی می­گردند.

دختران نوجوانی كه تن به عمل خود ارضائی می‌دهند، پس از اولین تجربه‌ای كه از آن بدست آوردند، برای مدت­های زیادی از تكرار آن خودداری خواهند كرد. احساس گناه ناشی از آن در زمانی كه نوجوان متوجه می‌شود كه در آینده در اثر این عمل، مشکلاتی بـــرای او ایجاد خواهد شد، باعث ترك این عمل می­گردد. البته چنین لغزشی در دختران مضطرب و خجالتی بیشتر از دیگران است (رک. برگ، 1385).

علاقه به همجنس از انحرافات دیگری است كه در دوران نوجوانی امكان بروز آن وجود دارد. به عبارت دیگر، دوستی‌های دوران بلوغ خالی از خطر همجنس خواهی نیستند؛ به طوری كه دختران ممكن است به روابط عاطفی قدیم خود با دوستان و آشنایان رنگ جنسی بدهند. در ابتدا روابط غریزی در بین آنها خالی از هر گونه آلودگی بوده و محبتی ایده‌آلیستی است، ایده‌آل‌تر از آنچه دیگران تصور می‌كنند، ولی بعدها بدون آنكه خود آنها متوجه باشند جنبه غریزی و شهوانی پیدا می‌كند. خوشبختانه در بیشتر موارد، این خطر شكلی نهفته دارد و دورة آن نیز موقت و زودگذر است، حتی اگر صورت نهفته به عمل تبدیل شود با یك مداخلة نابجا و غلط، نه تنها احساس گناه تشدید می‌شود، بلکه موجب تثبیت همیشگی رفتار غیرطبیعی و منحرف نیز می‌­گردد (احدی و محسنی، 1380: ص 151).

7) سخن آخر

سالهاست كه نوجوانی به دلیل تغییرات سریع جسمانی، جنسی، روانی، شناختی و اجتماعی، دورانی دشوارتر از دوران كودكی محسوب می‌شود، لذا بهداشت نوجوانی نیز اهمیت قابل ملاحظه‌ای یافته است؛ زیرا سلامت همه جانبه نوجوانان در این دوره، اثرات زیادی برالگوهای سازگاری روانی ـ رفتاری فرد در بزرگسالی خواهد داشت.

نقش حیاتی خانواده و جامعه در این دوران به قرار زیر می‌باشد:

-شناخت و درك خصوصیات و شرایط زیستی و فیزیولوژیك بلوغ دختران و دادن آگاهی‌هایی از حقایق جسمی بلوغ به آنان؛

- ارائه اطلاعات دقیق و روشن مربوط به فلسفة جنسیت به دختران تا در سایة آن بتوانند به تشخیص مسائل مربوط به جنسیت خود نائل شده و بدانند در رابطه با آن چه وظایف و مسئولیت‌هایی دارند (آموزش تربیت جنسی)؛

- شناخت مسائل و مشكلات بلوغ دختران و نحوه برخورد صحیح با آن­ها؛

- كمك به تقویت اعتماد به نفس و تلقین ناپذیری به نحوی كه نوجوان توان تجزیه و تحلیل شرایط و شهامت گفتن «نه» را داشته باشد؛

- برنامه‌ریزی جامع، همه‌جانبه و پایدار، متناسب با روحیات، تعلقات، شرایط و خواسته‌های دختران نوجوان با توجه به كلیه عوامل و عناصر تربیتی، روانشناسی و جامعه‌شناسی؛

- بررسی نحوه تطبیق، تبلیغ و ترویج آموزه‌های دینی متناسب با شرایط روحی، سنی و اجتماعی دختران نوجوان، با توجه به تحولات سریع جهانی؛

- برنامه‌ریزی برای مشاركت نسل نوجوان در امور اجتماعی و مسئولیت‌پذیری آنان؛

- تلاش همه جانبه برای تعمیم پژوهش و تحقیقات متنوع و مستمر در حوزة مسائل مرتبط با دختران نوجوان و بهره‌گیری از دستاوردهای مربوطه و ارزیابی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آنها در فرآیند بهبود وضعیت این نسل؛

- آموزش همگانی و عمومی خانواده‌ها درخصوص نحوة برخورد با دختران نوجوان؛

- دادن شخصیت به نوجوان تا نیازی به نشان دادن خود از طریق رفتارهای پرخطر و ماجراجویانه نداشته باشد. ممكن است مصرف مواد مخدر از طرف نوجوان به دلیل دستیابی به احساس استقلال از والدین و مخالفت صریح در مقابل معیارهای جامعه و مقابله با اضطراب، گوشه‌گیری و افسردگی یا پذیرفته شدن از طرف گروه همسال باشد. همچنین فرار از خانه، می‌تواند یكی از نشانه‌های مهم استرس‌های محیطی بر روی نوجوان باشد. عواقب این اقدام بر روی سلامت فرد واضح و روشن است. والدین و اولیاء با حمایت نوجوان می‌توانند از این امر جلوگیری نمایند.

 

آخرین مطالب
تبلیغات


پیشنهاد خرید ما
محصولات برتر
محصولات جدید
MUSICS

دانلود اهنگ

دانلود

دانلود رایگان

دانلود نرم افزار

دانلود فیلم

دانلود فیلم

شادزیست

قالب وبلاگ

لیمونات

شارژ ایرانسل

تک باکس

دانلود نرم افزار